Stefan Wacław Martyka
Biografia
Stefan Wacław Martyka urodził się 7 września 1909 roku w Bochni, zmarł 9 września 1951 roku w Warszawie. Był polskim aktorem i działaczem teatralnym oraz komunistycznym propagandzistą w Polskim Radiu na przełomie lat 40. i 50., zabity przez żołnierzy zbrojnego podziemia antykomunistycznego.
Był synem robotnika Stefana (zaginionego podczas I wojny światowej w 1914 roku) i Marii z Bigajów. W Bochni ukończył gimnazjum, po czym podjął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, które przerwał z powodu zagrożenia gruźlicą. W 1932 ukończył szkołę dramatyczną w Warszawie.
Podczas kariery aktorskiej występował w Teatrze na Pohulance w Wilnie, Teatrze Miejskim Kameralnym w Częstochowie, Teatrze Polskim im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach i ponownie we Wilnie. Podczas okupacji niemieckiej, przebywając w Wilnie, współorganizował i prowadził konspiracyjne Studio Dramatyczne oraz prowadził wieczory artystyczne; miał także zostać członkiem Armii Krajowej.
Po wkroczeniu Armii Czerwonej w 1944 został dyrektorem Teatru Muzycznego Lutnia. W styczniu 1945, jako repatriant, przyjechał do Lublina, gdzie poznał Arnolda Szyfmana, dyrektora Teatru Polskiego. Na jego zaproszenie przyjechał do Warszawy i został jego prawą ręką. Najprawdopodobniej za namową Szyfmana zgodził się wstąpić do PZPR. Nowym dyrektorem Teatru Polskiego został w 1949 roku; stracił tę posadę we wrześniu 1950. Pełnił także wysokie funkcje w Ministerstwie Kultury i Sztuki, najpierw jako zastępca dyrektora, a następnie dyrektor Departamentu Teatrów.
W życiu prywatnym Martyka był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa z aktorką Marią Sierską miał córkę Teresę, która została później dziennikarką Polskiego Radia. W Teatrze Polskim poznał swoją drugą żonę, Zofię Lindorfównę; oboje mieli córkę Teresę, która w 1951 roku miała 8 lat.
Słynął z audycji w Polskim Radiu znanej jako Fala 49. Audycja miała charakter polityczny i propagandowy i pojawiała się nieregularnie, zwykle z muzyką; jej zapowiedź była stylizowana na komunikat wojskowy: Tu Fala 49. Włączamy się. Martyka uzasadniał w niej m.in. procesy polityczne wytaczane byłym AK-owcom i atakował imperializm Zachodu.
9 września 1951 czterech członków podziemnej organizacji Kraju wtargnęło do mieszkania Martyki w Warszawie. Po pobiciu żony i gosposiny, sam Martyka został dotkliwie pobity i postrzelony w głowę; zmarł kilka minut później. Sprawców aresztowano, a procesy w 1952 roku zakończyły się wyrokami śmierci dla pięciu z nich. W 1993 roku wyrok dot. działalności w Kraju został częściowo unieważniony, ale morderstwo Martyki uznano za akt terroru politycznego; jego rola w propagandzie PR została potępiona przez ówczesne orzeczenia.
Śmierć Martyki była wykorzystywana w propagandzie komunistycznej; prasa informowała o jego zabójstwie jako o ofierze faszystowskich zbirów i walki o pokój, a także wskazywano kontakty zabójców z Ośrodkiem Informacyjnym Ambasady USA.